Home
Windows
Doors
Roofs
Contact Us
kontakt

Tablica pamięci przywódców Podziemnego Państwa Polskiego na Pomorzu i Kujawach

 
PRZYWÓDCY POLSKIEGO PAŃSTWA
PODZIEMNEGO NA POMORZU I KUJAWACH
Pociąć sztandar w kawałki.
Rozdać wśród żołnierzy -
Na drogę niech go wezmą.
Na sercu niech leży.

ANTONI ANTCZAK
1890 - 1952
ps. „Dyrektor", „Antoni" Delegat Okręgu Pomorze Rządu RP na Kraj


Ppłk RUDOLF OSTRIHANSKY
1895 - 1963
ps. „Ludwik", „Aureliusz" Komendant Okręgu Pomorze ZWZ - AK

FRANCISZEK ROCHOWIAK
1901 - 1944
ps. „Franciszek", „Zaklicki". Zastępca delegata Okręgu Pomorze Rządu RP na Kraj

Płk JAN PAŁUBICKI
1897 - 1982
ps. „Janusz", „Gradus", „Grom". Komendant Okręgu Pomorze AK

Kpt. BOLESŁAW LIPSKI
1890 - 1945
ps. „Bartel", „Stary"
Naczelnik Wydziału Bezpieczeństwa ODR Pomorze

Ppłk JÓZEF CHYLIŃSKI
1904 – 1985
ps. „Kamień", „Rekin", „Wicher" Szef Sztabu Pomorskiego Okręgu SZP - ZWZ -AK

Mjr JÓZEF RATAJCZAK
1897 - 1942
ps. „Karol", „Englert"
Komendant Okręgu Pomorze SZP - ZWZ

Mjr JÓZEF GRUSS
1897 - 1969 ps. „Stanisław", „Starzyński"
Zastępca Szefa Sztabu Szef Wywiadu Pomorskiego Okręgu SZP - ZWZ - AK

To oni byli przywódcami i organizatorami ruchu oporu, struktur zarówno rządu Rzeczypospolitej jak i podległej mu Armii Krajowej na Pomorzu. Łączyło ich wiele: większość była w lI Rzeczypospolitej żołnierzami lub politykami. Czynnie uczestniczyli w kampanii wrześniowej i w dniach rozpaczy po klęsce - święcie wierząc, że „jeszcze nie zginęła", rozpoczęli budowę podziemnego państwa i armii.
Nie wszystkim udało się skutecznie działać w ukryciu dc końca okupacji. Tych, którzy przeżyli, czekał podobny los: więzienia już nie hitlerowskie, ale polskie - ubeckie. Jeśli i to przetrwali, byli skazani na ciche, skromne, często głodne życie w PRL-u lub emigrację.
Przedstawione niżej życiorysy przywódców polskiego państwa podziemnego na Pomorzu i Kujawach doskonale obrazują tragizm losów tamtego pokolenia. Pokolenia, które nade wszystko ceniło wolną Polskę i zawsze było gotowe wszystko jej poświęcić...

Antoni Antczak
Torunian, jeden z najbardziej znanych mieszkańców tego miasta w latach międzywojennych. Wystarczy wymienić niektóre sprawowane przez niego funkcje polityczne: poseł na sejm 1929-30, przewodniczący Rady Miasta Torunia, prezes Zarządu Wojewódzkiego Stronnictwa Pracy.
Już jesienią 1939, po powrocie z wrześniowej tułaczki do Torunia włączył się w działalność konspiracyjną. Rok później przeniósł się do Warszawy i tam urzędował od 1941 roku aż do Powstania Warszawskiego jako Delegat Rządu dla Pomorza, co odpowiadało stanowisku wojewody pomorskiego.
Pochodził z południowej Wielkopolski. W 1914 roku, mając 24 lata, po odbyciu służby wojskowej, wyemigrował za chlebem do Westfalii. Tam aktywnie działał w Narodowym Stronnictwie Robotników. W Toruniu osiedlił się w kwietniu 1920 r. (mieszkał w domu przy ul. Piekary 14) i natychmiast włączył się do działalności politycznej w ruchu narodowo-robotniczym oraz samorządowej. Od 1923 r. dyrektorował miejscowej Drukarni Robotniczej, był redaktorem naczelnym i wydawcą m.in. „Głosu Robotnika" i „Obrony Ludu". Działał w ruchu muzycznym (był prezesem Pomorskiego Związku Śpiewaczego i Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego) oraz charytatywnymi.
Jako Delegat Rządu w czasie wojny często zaglądał do Torunia i innych miast na Pomorzu i Kujawach, spotykał się z przywódcami miejscowej konspiracji. Był rzecznikiem interesów Pomorzan w Delegaturze Rządu, wyjaśniał odmienne warunki okupacyjne i konspiracyjne w tej części Polski.
Po upadku Powstania Warszawskiego nie rozpoznany wywieziony został na roboty przymusowe do Niemiec. Po powrocie do kraju w 1945 r. wybrany został wiceprezesem legalnego Stronnictwa Pracy Karola Popiela, powołano go do Krajowej Rady Narodowej. Nie zgadzając się z propezetpeerorwską polityką wielu działaczy SP, wystąpił z partii. W 1948 r. został aresztowany przez UB. 6 kwietnia 1951 skazano go na 15 lat więzienia. Zmarł we Wronkach 31 sierpnia 1952. W 1958 r. został uniewinniony i zrehabilitowany.
Antoni Antczak spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Franciszek Rochowiak
Torunianin, z zawodu był dziennikarzem. Aktywnie działał w okresie międzywojennym w Stronnictwie Pracy, był współpracownikiem Antoniego Antczaka. Mieszkał przy Grudziądzkiej 161.
Po wrześniowej klęsce przystąpił do konspiracji i w 1941 r. mianowany został kierownikiem Ekspozytury Toruńskiej Delegatury Rządu na Kraj, czyli podziemnym wicewojewodą pomorskim, rezydującym w terenie (jego przełożony, Antczak, przebywał w Warszawie). Uchodził za energicznego, bezkompromisowego organizatora struktur podziemnej Polski.
Urodzony w 1901 roku był absolwentem Wydziału Prawa na uniwersytecie w Poznaniu.
W czasie okupacji pracował jako palacz w kotłowni Szkoły Artylerii. Tworzył jednocześnie struktury przyszłej organizacji państwowej na tym terenie, zbierał informacje wywiadowcze, utrzymywał stały kontakt z warszawską centralą, kolportował podziemną prasę. Udało mu się ukrywać skutecznie niemal przez całą wojnę. Niestety, do wyzwolenia zabrakło trzech miesięcy... Aresztowany został o czwartej nad ranem 7 listopada 1944 r. Osadzono go w celi w piwnicach budynku gestapo przy Bydgoskiej 39. Tam w nocy z soboty na niedzielę 21/22 listopada 1944 r., chcąc ratować najbliższych współpracowników, odebrał sobie życie.
Franciszek Rochowiak pochowany został na cmentarzu komunalnym w Toruniu przy ul. Grudziądzkiej.

Bolesław Lipski
Rodowity Kaszub, już w 1918r. wraz z księdzem Wryczą organizował oddziały polskie na Pomorzu. Uczestniczył też w Powstaniu Śląskiem, a potem poświęcił się organizacji struktur cywilnych odradzającego się państwa. Wrócił na Pomorze jako starosta powiatu morskiego z siedzibą najpierw w Pucku, a potem w Wejherowie.
Od 1927 r. przebywał w Toruniu, gdzie był dyrektorem Pomorskiego Stowarzyszenia Ogniowego, a potem przeniósł się do Bydgoszczy, gdzie szefował Zakładowi Ubezpieczeń Wzajemnych.
Urodzony w 1890 r., absolwent uniwersytetów we Wrocławiu i Bonn, ze względu na wiek nie był we wrześniu 1939 r. zmobilizowany. Do konspiracji zwerbował go Franciszek Rochowiak w 1941 r. Lipski objął funkcję naczelnika Wydziału Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego Oddziału Delegatury Rządu na obszar Pomorza i Prus Wschodnich. Działał energicznie i z zapałem, werbując ponad 3 tysiące współpracowników, ściśle współdziałał z Komendą Pomorskiego Okręgu AK. Lata okupacji spędził w Bydgoszczy, od 1943 r. ukrywając się. Był nieprzejednanym przeciwnikiem ustępstw wobec okupanta, nawet w imię „wyższych racji" i przetrwania (chodziło głównie o wpisy na listę narodowościową).
Natychmiast po wyzwoleniu kontynuował działalność konspiracyjną, wiążąc się z organizacją „Nie", prowadząc wywiad polityczny i przenikając do struktur WBP. Aresztowany w maju 1945 r. przewieziony został do osławionego więzienia X Departamentu na warszawskim Mokotowie. Tam zmarł w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach 27 czerwca 1945 r.


Józef Ratajczak już od wczesnej młodości związał się z ruchem patriotyczno- niepodległościowym, będąc organizatorem skautingu na ziemiach polskich pod zaborem pruskim. W II Rzeczypospolitej był zawodowym wojskowym, pełniąc też liczne funkcje w Związku Harcerstwa Polskiego, łącznie z członkostwem w Radzie Naczelnej.
Poznaniak z urodzenia (1897 r.) brał udział w Powstaniu Wielkopolskim i przeszedł cały szlak bojowy w wojnie z bolszewikami. We wrześniu 1939 r. z Armią „Łódź" bronił twierdzy Modlin. Zaraz po kapitulacji został zaprzysiężony przez płk. Stefana Roweckiego i już jesienią 1939 r. objął komendanturę Okręgu Pomorskiego Związku Walki Zbrojnej.
Wspólnie z Józefem Chylińskim i Józefem Grussem organizował na Pomorzu sieć konspiracyjną, kilkakrotnie tu przyjeżdżając, najczęściej do Torunia, współpracując z tutejszą organizacją „Grunwald". Niestety, jego działalność nie trwała długo. Aresztowany został w Rembertowie, gdzie mieszkał, w nocy z 23 na 24 listopada 1940 r,, podobnie jak wielu konspiratorów pomorskich. Torturowany był na Pawiaku i w alei Szucha. Męczeństwo Ratajczaka trwało bardzo długo. 28 maja 1942 r. został rozstrzelany w zbiorowej egzekucji pod Magdalenką.

Rudolf Ostrihansky
Pochodził z rodziny francusko¬ - węgierskiej. W II Rzeczypospolitej był oficerem artylerii, wykładając w Centrum Wyszkolenia Artylerii w Toruniu jak i pełniąc służbę liniową w Dęblinie i Łodzi. Był podpułkownikiem.
Urodzony na ziemiach polskich w 1895 r. studiował nauki przyrodnicze w Wiedniu i Zurichu. Z emisariuszami POW zetknął się na froncie I wojny, a do wojska polskiego wstąpił w listopadzie 1918. Brał udział w wojnie z bolszewikami.
Jego losy w 1939 r. były podobne jak Józefa Ratajczaka. Armia „Łódź", twierdza Modlin, zaprzysiężenie do SZP w Warszawie jako oficera Sztabu Głównego. Wiosną 1940 r. z nominacją na komendanta Okręgu Poznańskiego ZWZ udał się dc Poznania.
Tam rozbudowywał podziemne struktury w całej Wielkopolsce. Po dekonspiracji sztabu musiał przenieść się do Warszawy. W 1941 r. zyskał mianowanie na komendanta Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK. Po nawiązaniu kontaktu z Józefem Chylińskim zlecił mu dowodzenie okręgiem, ograniczając się do nielicznych inspekcji.
13 maja 1943 r. podczas przekraczania granicy GG został aresztowany na podstawie listu gończego wydanego w Poznaniu. Śledztwo na gestapo i pobyt w Stutthofie udało mu się przeżyć. W styczniu 1945 r. uciekł z transportu więźniów i przedostał się do Radomia. Do konspiracji już nie wrócił. Po roku ujawnił całą swoją wojenną działalność w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, co pozwoliło uniknąć prześladowań. Do śmierci prowadził gospodarstwo rolne w Kieleckiem. Zmarł 5 października 1963 r. we Wrocławiu. Pochowany został w Radomiu.
Jan Pałubicki
W II Rzeczypospolitej był zawodowym wojskowym. Dowodził m.in. dywizjonem w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. W marcu 1938 awansowany do stopnia podpułkownika został przeniesiony do Torunia, do Szkoły Podchorążych Artylerii jako tzw. dyrektor nauk, pełniąc jednocześnie funkcję oficerską w dowództwie Armii „Modlin".
Urodzony w 1897 roku pod Chojnicami po służbie w wojsku pruskim uczestniczył w Powstaniu Wielkopolskim i wojnie polsko-bolszewickiej.
Z dniem wybuchu lI wojny został dowódcą garnizonu we Włodawie. Ciężko ranny trafił do niewoli. Z oflagu w 1940 r. został zwolniony z uwagi na inwalidztwo.
Powrócił do Torunia, gdzie przez swego kolegę ze Szkoły Podchorążych Artylerii, ppłk. Rudolfa Ostrihansky'ego, został wprowadzony do tworzącego się Związku Walki Zbrojnej. W 1941 roku został aresztowany przez gestapo, jednak z braku dowodów po tygodniu go zwolniono. Począł się ukrywać pod Włocławkiem, współtworząc tamtejszą konspirację.
W październiku 1943 r. po aresztowaniu płk. Ostrihansky'ego, komendant główny Armii Krajowej gen. Tadeusz Bór-Komorowski mianował Jana Pałubickiego nowym komendantem Okręgu Pomorze AK. Przez kilka miesięcy udało się ppłk. Pałubickiemu scalić sporą część tajnych organizacji działających na Pomorzu. W marcu 1944 r. przekazał dowództwo okręgu Józefowi Chylińskiemu, sam zaś poddał się leczeniu i ukrył się w Bydgoszczy.
Po wojnie usilnie poszukiwany przez UB, pozostał w konspiracji, decydując się na nie ujawnienie struktur i ludzi AK. W połowie maja 1943 mianowany został komendantem okręgu pomorskiego Delegatury Sił Zbrojnych. Po otrzymaniu nominacji na komendanta powstającego okręgu morskiego DSZ przeniósł się do Gdańska - Oliwy. 23 sierpnia 1945 został aresztowany. Proces zakończył się półtorarocznym wyrokiem.
Po wyjściu z więzienia zamieszkał w Poznaniu, gdzie zmarł 6 października 1982 roku. Pochowany został na cmentarzu komunalnym na Junikowie, „po cichu", zgodnie z własną wolą w skromnym grobie z drewnianym krzyżem.
Powtórny, uroczysty pogrzeb, z należnymi honorami, zorganizowany przez jego byłych podkomendnych, miał miejsce w 2000 r. na tym samym cmentarzu

Józef Chyliński
W latach II Rzeczypospolitej był zawodowym żołnierzem, od 1933 r. oficerem. Należał do młodszego pokolenia przywódców konspiracji pomorskiej. Pochodził z Jabłonowa Pomorskiego, gdzie urodził się w 1904 r. We wrześniu 1939 r. walczył pod Bzurą i w obronie twierdzy Modlin. Zaraz po zwolnieniu przez Niemców z obozu jenieckiego udał się do Warszawy.
Już w październiku 1939 r. wstąpił do SZP i od razu mianowany został p.o. szefa Sztabu na okręg pomorski. Udał się do Torunia, gdzie zamieszkał przy ul. Mickiewicza 116 i rozpoczął działalność konspiracyjną. Nawiązał kontakt z działającymi tu organizacjami podziemnymi. Po rozbiciu sieci przez gestapo schronił się w Warszawie, a w 1941 r. od nowa organizował konspirację AK na Pomorzu. Przez długi czas był faktycznym jej dowódcą. Swoje wędrówki w terenie uprawiał najczęściej na rowerze w stroju... kominiarza. Zbierał intensywnie meldunki wywiadowcze (m. in. dotyczące bazy w Peenemuende), przygotowywał akcje sabotażowo - dywersyjne, współdziałał z partyzantami.
Oddany całkowicie budowie silnego państwa podziemnego pod koniec 1944 r. był rzecznikiem rozwiązania partyzantki z chwilą wejścia Rosjan, sprzeciwiał się też nominacji nowego komendanta okręgu po ustąpieniu płk. Pałubickiego. Oskarżony o niesubordynację stanął przed sądem specjalnym. Kontrowersji wobec tych wydarzeń, racji z obu stron, nigdy nie udało się obiektywnie wyjaśnić i ustalić.
Po wyzwoleniu Chyliński pozostał w konspiracji, organizując Delegaturę Sił Zbrojnych, choć w środowisku AK-owskim był izolowany. W sierpniu 1 945 r. został aresztowany, ale podobnie jak płk. Pałubicki, po półtorarocznym pobycie za kratami, zwolniony. W 1948 r. nielegalnie przedostał się statkiem do Szwecji. Rok później udało mu się uzyskać w Londynie rehabilitację i weryfikację jako szefa Sztabu i komendanta okręgu w stopniu podpułkownika. Osiedlił się w Toronto w Kanadzie, gdzie zmarł 9 czerwca 1985 r. Dwa lata później jego zwłoki spoczęły na cmentarzu w Łodzi.

Józef Gruss
W latach II Rzeczypospolitej był najpierw zawodowym wojskowym, a od 1935 r. służył w Policji Państwowej, był też związany z kontrwywiadem.
Pochodził z Poznańskiego, gdzie urodził się 9 marca 1897 r. Brał udział w Powstaniu Wielkopolskim, walczył też w 1919 i 1920 r. na froncie wschodnim z bolszewikami.
Po wrześniu 1939 r. znalazł się w Warszawie, gdzie wstąpił do podziemia. Wiosną 1940 r. otrzymał zadanie utworzenia inspektoratu ZWZ w Brodnicy. Jego pierwszy pobyt trwał jednak krótko, po aresztowaniach wyjechał, by powrócić w 1941 r. już jako szef wywiadu Komendy Okręgu. W latach 1941-42 był obok Józefa Chylińskiego jednym z dwóch faktycznie dowodzących całą siatką AK na Pomorzu. Opracował liczne meldunki dotyczące ważniejszych obiektów przemysłowych i wojskowych na Pomorzu. Brał udział w rozmowach scaleniowych z lokalnymi organizacjami podziemnymi.
Aresztowany został przez gestapo 7 maja 1944 r. podczas pobytu w Bydgoszczy. Śledztwo przeciągnęło się aż do stycznia 1945 r. W trakcie ewakuacji więźniów Grussowi udało się uciec z transportu. Przedostał się do Bydgoszczy, gdzie wraz z Janem Pałubickim i Józefem Chylińskim tworzył Delegaturę Sił Zbrojnych jako szef sztabu. W październiku 1945 r. został szefem okręgu „Wolność i Niezawisłość". 5 grudnia tego samego roku w Bydgoszczy został aresztowany przez UB, a rok później skazany przez sąd wojskowy na 10 lat. Więzienie we Wronkach opuścił w 1954 r. Resztę życia spędził w Bydgoszczy, gdzie zmarł 24 stycznia 1969 r. Józef Gruss pochowany został na cmentarzu parafii Św. Trójcy na Jarach.

Rodzaj obiektu:
Tablica przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

Data upamiętnienia:
24 IX 2000 r.

Lokalizacja i opis miejsca:
Al. Ossolińskich 2 (Bazylika p.w. św. Wincentego a Paulo)